محیط زیست چیست؟

از آن جا که محیط زیست موضوعی است که به مجموعی از فعالیت های انسان و تاثیرات این فعالیت های پیچیده بالای محیط پیرامونی اش بر می گردد، ارایه یک تعریف جامع که بتواند برای همیشه ثابت و قابل قبول باشد، امری دشوار است. برای همین از آغاز توجه به محیط زیست تا هنور، تعریف های زیاد و گوناگون از محیط زیست از سوی دانشمندان و متخصصین این عرصه ارایه شده است. ما در این نوشتار در ابتدا با چند تعریف مشهور نسبتا جامع و تخصصی از محیط زیست آشنا می شویم و بعد تعریف محیط زیست از دیدگاه قانون محیط زیست جمهوری اسلامی افغانستان را نیز خواهیم خواند.

۱. محیط زیست به همه محیط هایی که در آن ها زندگی جریان دارد گفته می شود.

۲.محیط زیست عبارت است از مجموعه ای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند و بر رشد، نمو و رفتار موجودات تاثیر می گذارد.

۳.هر آنچه اجسام حیه و عملیه های حیاتی  را فرا گرفته و با آن در عمل متقابل قرار دارد، محیط زیست است.

۴.محیط، محل زیست موجودات زنده را گویند که در بر گیرنده اجسام حیه و مواد غیر زند ه می باشد که در پیرامون او قرار دارند و  بالایش به نحوی تاثیر می گذارند.

اگر به هر کدام از چهار تعریف فوق که از سوی دانشمندان و متخصصین محیط زیست ارایه شده است توجه کنیم، موجودات زنده، انسان و محیط پرامون اش و تاثیر تحولات و تغییرات فیزیکی-کیمیاوی عنصر عنقریب مشترک در این تعریف های داده شده می باشد. این می رساند که محیط زیست مجموعه ای از کنش و واکنش های زنده وغیر زنده است که تحت یک شرایط خاص و در زمان و مکان خاص روی همدیگر تاثیر می گذارد و بخش عمده این واکنش ها به چگونگی زندگی و فعالیت انسان در روی زمین بستگی دارد.

حالا میبینیم که محیط زیست در «قانون محیط زیست» جمهوری اسلامی افغانستان چگونه تعریف شده است.

قانون محیط زیست جمهوری اسلامی افغانستان که در جریده رسمی به تاریخ ۵ دلو سال ۱۳۸۵ نشر گردیده است، در بند دهم ماده چهارم اش محیط زیست را این گونه تعریف کرده است:

«محیط زیست، منابع طبیعی، تعاملات بین اجزای منابع طبیعی یا بین اجزای مذکور و انسان ها و حیوانات، خواص فیزیکی، فرهنگی، تزیینی یا شرایطی است که صحت و سلامت آن ها را تحت تاثیر قرار می دهد.»

پیشینه تاریخی توجه به محیط زیست

بخش تعریف ها، به صورت کلی گویای این مطلب است که محیط زیست، مساله ای است که به تاثیرات زندگی و چگونگی استفاده کردن انسان از منابع طبیعی موجود در کره زمین بر می گردد. حالا در یک نگاه کلی میتوان گفت انسان از گذشته های دور به محیط زیست یا همان «زیست بوم» اش توجه داشته است. در واقع توجه انسان به محیط زیست اش بوده است که انسان را متوجه طبیعت و منابع طبیعی زمین ساخته و این توجه، سرآغازی بوده است برای پرداختن انسان به زراعت و استفاده از منابع طبیعی موجود در زمین. بعد از عصر و دوران زراعت پیشگی، یعنی در عصر صنعتی شدن زندگی انسان میزان استفاده بشر از زمین و منابع طبیعی بیشتر و بیشتر شده است. یعنی با آغاز زندگی صنعتی زمین و محیط زیست انسان بیشتر از دوره های پیشین، دستخوش فعالیت های انسان و تاثیرات منفی فعالیت های صنعتی شده است. آن طور که الوین تافلر در کتاب معروف اش «موج سوم» می گوید: «در اوایل دهه ۱۹۶۰ انقلاب صنعتی، زندگی اجتماعی، ساختار خانواده، شرایط شغلی و محیط پیرامون انسان را دست خوش تحول و تغییرات جدی کرد.»

هرچند تاریخ معرفت انسان به طور سیستماتیک و تخصصی با محیط زیست بوم اش خیلی پیش از دهه ۱۹۶۰ و انقلاب صنعتی صورت گرفته بود. یعنی برای نخستین بار ارنست هکل، زیست شناس معروف المانی در سال ۱۸۶۹ اصطلاح اکولوژی را به کار برد. اصطلاحی که از کلمه یوتانی «Oikos» به معنای بوم، خانه و پسوند «لوژی» به معنای شناخت گرفته شده است. اما بحث محیط زیست به مفهوم امروزی از همین دهه ۱۹۶۰ پس از تاثیرات منفی گازهای گلخانه ای و آزاد شدن کاربن و بعدها شکاف شدن لایه ازون، مطرح شد و در سطح جهان مورد توجه قرار گرفت. از اواخر همین دهه تا هنوز چندین کنفرانس بین المللی برای توجه و حفاظت از محیط زیست دایر شده است و چندین پیمان و قطعنامه نیز در همین زمینه صادر شده است.

کنفرانس وین در سال ۱۹۸۵ اولین همایش بین المللی در مورد محیط زیست یاد می شود که پس از نگرانی کشورهای بزرگ صنعتی به خاطر شکاف شدن لایه ازون برگزار شده بود. کنفرانسی که به کنوانسیون وین و پروتوکل الحاقی آن یعنی پروتوکل مونترال (۱۹۸۷) و اصلاحیه لندن (۱۹۹۰) را بیرون داد و از کشورهای صنعتی جهان خواست تا تولید گازهای گلخانه ای را کاهش دهند. به همین ترتیب، کنفرانس محیط زیست و توسعه سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۲ دایر گردید که از این کنفرانس به عنوان اجلاس زمین نیز نامبرده می شود. کنفرانس جهانی توسعه پایدار یا اجلاس سران زمین در سال ۲۰۰۲ نیز برگذار گردید و بر تغییر رفتار انسان در قبال زمین و استفاده درست از منابع طبیعی تاکید کرد.